Šta je Eugenika, ili uzgajanje ljudi poput stoke, za normalnog čvjeka nepojmljiva praksa

Eugenika je kontroverzan i moralno problematičan pojam i praksa koji obuhvata više disciplina, uključujući genetiku, sociologiju i filozofiju. Ima mračnu istoriju povezanu sa diskriminacijom, nejednakošću i kršenjem ljudskih prava.

Evo dubljeg istraživanja eugenike, njene istorije i njenih implikacija.

Termin eugenika skovao je sir Frencis Galton, britanski naučnik i rođak Charlesa Darvina, krajem 19. vijeka. Galton je bio pod uticajem Darvinove teorije prirodne selekcije i vjerovao je da društvo može biti unaprijeđeno primjenom selektivnog uzgoja—namjernim spajanjem pojedinaca sa "poželjnim" genetskim osobinama kako bi se povećala vjerovatnoća da te osobine budu prenijete na buduće generacije. U tom smislu, eugenika je bila pokušaj da se "unaprijedi" genetski fond čovječanstva, slično tome kako poljoprivrednici selektivno uzgajaju životinje ili biljke sa određenim karakteristikama.

Galtonove eugeničke ideje bile su zasnovane na vjerovanju da se osobine kao što su inteligencija, zdravlje i društveno ponašanje u velikoj mjeri nasljeđuju. Eugenika je, stoga, nastojala da kontroliše reprodukciju kako bi podstakla razmnožavanje pojedinaca sa ovim pozitivnim osobinama, dok je istovremeno obeshrabrivala ili čak spriječavala reprodukciju među ljudima za koje se smatralo da imaju negativne osobine.

Tokom ranih 1900-ih, eugenika je stekla široku podršku u mnogim zapadnim zemljama, uključujući Ameriku, Veliku Britaniju i Njemačku. Pokret je u početku bio promovisan kao naučni i racionalni način za unaprijeđenje društva, smanjenje socijalnih problema i spriječavanje nasljeđivanja onih osobina koje su se smatrale nepoželjnim, poput kriminalnosti, mentalnih bolesti i siromaštva.

Ključni aspekti ranih eugeničkih pokreta:

• Pozitivna eugenika: Ovo je podrazumijevalo podsticanje "zdravih" pojedinaca da imaju više djece. Na primer, u Americi su neki eugeničari predlagali pružanje finansijskih podsticaja ili nagrada porodicama koje se smatraju genetski superiornim.
• Negativna eugenika: Ovaj pristup bio je usmjeren na spriječavanje reprodukcije onih sa "nepoželjnim" osobinama. Metode su uključivale prisilnu sterilizaciju, ograničenja u vezi sa brakom, a u ekstremnim slučajevima i segregaciju ili institucionalizaciju onih koji su smatrani genetski inferiornim.

U Americi je eugenika postala ozvaničena i institucionalizovana na nekoliko načina:

• Zakoni o sterilizaciji: Više od 30 država je usvojilo zakone koji su dozvoljavali prisilnu sterilizaciju pojedinaca koji su smatrani da imaju nepoželjne genetske osobine. Ovi zakoni su se često primjenjivali na ljude sa mentalnim invaliditetima, siromašne i etničke manjine. Ukupan broj prisilnih sterilizacija procjenjuje se na desetine hiljada.
• Ograničenja u vezi sa brakom: Neke države su usvojile zakone koji su spriječavale osobe sa određenim zdravstvenim stanjima, poput mentalnih bolesti ili epilepsije, da se vjenčavaju.
• Ograničenja imigracije: Eugenika je takođe uticala na imigracionu politiku Amerike. Vjerovanje da su određene rase ili etničke grupe genetski inferiorne dovelo je do zakona koji su značajno ograničili imigraciju iz južne i istočne Europe, kao i iz Azije. Ovo je bilo dio šire rasne ideologije koja je težila očuvanju rasne "čistoće" nacije.

Eugenika u Velikoj Britaniji:
U Velikoj Britaniji, pokret eugenike je uglavnom oblikovan od strane ličnosti poput Frencisa Galtona i Carla Pearsona. Pokret je stekao podršku među britanskom elitom, uključujući političare, socijalne reformiste i akademike, ali je ostao uglavnom naučni i intelektualni trend. Iako nisu postojali široko rasprostranjeni zakoni o sterilizaciji, eugenika je uticala na političke debate o socijalnoj pomoći, obrazovanju i planiranju porodice.

Možda je najpoznatija i najtragičnija stranica u istoriji eugenike njena primjena u nacističkoj Nemačkoj. Adolf Hitler i drugi nacistički lideri bili su snažno pod uticajem eugeničkih ideja, posebno pojma "rasne čistoće." Nacisti su težili da stvore "rasno superiornu" arijevsku rasu kroz selektivni uzgoj i eliminaciju onih koji su smatrani "rasno inferiornim."

Eugenika i nacističke politike:

• T4 program: Nacisti su pokrenuli program poznat kao Aktion T4, koji je uključivao prisilnu eutanaziju osoba sa fizičkim i mentalnim invaliditetima. Ovaj program, koji je započeo 1939. godine, bio je direktno produžetak eugeničkog mišljenja. Procjene govore da je oko 200.000 ljudi ubijeno u okviru ovog programa, a mnogi od njih su bili invalidi.
• Genocid: Nacisti su takođe primjenili eugeničke ideje na sistematski genocid Jevreja, Romskih ljudi, osoba sa invaliditetom, Slavenima i drugim grupama. Vjerovanje u biološku inferiornost ovih grupa dovelo je do njihovog progona, sterilizacije, prisilnog rada.

Eugenika u nacističkoj Njemačkoj nije se bavila samo eliminacijom. Takođe je bila usmjerena na rasnu čistoću i promovisanje reprodukcije "rasno superiornih" Nijemaca, posebno Arijevaca. To je dovelo do politika poput Lebensborn programa, koji je imao za cilj da podstakne rađanje "rasno čiste" djece, često kroz prisilnu oplodnju žena koje su smatrane da imaju "dobre" genetske osobine.

Nakon Drugog svjetskog rata eugenike su se zvanično odrekli u većini svijeta zbog svoje povezanosti sa rasnom diskriminacijom, prisilnim sterilizacijama i genocidom. Ova oblast je široko diskreditovana kao pseudonauka. Nezvanično i dalje se u siromašnim zemljama i skrivenim laboratorijama odvijaju razni eugenički eksperimenti.

Međutim, eugeničke ideje su i dalje zvanično opstale u određenim oblicima:

• Genetsko savjetovanje i screening: Sredinom 20. vijeka, genetsko savjetovanje je postalo način da se pomogne parovima u donošenju promišljenih odluka o potencijalnim genetskim rizicima u vezi sa rađanjem djece sa određenim nasljeđenim oboljenjima. Iako je ovo daleko od prisilnih praksi eugenike, neki kritičari smatraju da rast genetskog testiranja i screening-a za "nepoželjne" osobine (kao što su Daunov sindrom ili cistična fibroza) može imati prizvuke i eho eugeničkog razmišljanja.

• Reproduktivne tehnologije: Napredak u reproduktivnim tehnologijama, poput vantjelesne oplodnje (IVF) i preimplantacione genetske dijagnoze (PGD), omogućava potencijalnim roditeljima da testiraju embrione na genetske poremećaje prij implantacije. Iako se ove tehnologije u mnogim slučajevima koriste kako bi se smanjio rizik od prenosa ozbiljnih genetskih bolesti, one takođe postavljaju etička pitanja o tome šta čini "poželjnu" ili "nepoželjnu" osobinu i ko ima pravo da odlučuje o tome.